کشاورزی به‌عنوان ستون اصلی تأمین غذا و انرژی، نقش تعیین‌کننده‌ای در ظرفیت زیستی زمین و سلامت جوامع انسانی دارد. در طول تاریخ، انسان با اهلی‌سازی گیاهان وحشی و اصلاح ارقام زراعی توانسته است تولید غذا را افزایش دهد و رشد جمعیت را پشتیبانی کند. با این حال، پیشرفت‌های کنونی علوم زیستی نشان می‌دهند که روش‌های سنتی به‌تنهایی پاسخگوی نیازهای آینده نخواهند بود. برآوردها حاکی از آن است که جمعیت جهان تا پایان قرن به حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیارد نفر خواهد رسید و این موضوع، ضرورت افزایش دست‌کم ۵۰ درصدی بهره‌وری کشاورزی را برجسته می‌کند. در چنین شرایطی، هر نوآوری که بتواند کارایی تولید گیاهان را افزایش دهد، اهمیت حیاتی پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، افزایش تولیدات کشاورزی اغلب با مصرف شدید آب شیرین، کودها و آفت‌کش‌ها همراه بوده است که پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌ای به دنبال دارد. این روند نه‌تنها منابع طبیعی را تحت فشار قرار می‌دهد، بلکه خود به تهدیدی برای پایداری کشاورزی تبدیل شده است. همزمان، تغییرات اقلیمی و افزایش گازهای گلخانه‌ای موجب بالا رفتن دمای زمین، بروز خشکسالی‌ها، آتش‌سوزی‌های گسترده و کاهش عملکرد محصولات زراعی شده است. گیاهان به‌عنوان موجوداتی بی‌تحرک، ناگزیرند در برابر طیف وسیعی از تنش‌های زیستی و غیرزیستی واکنش نشان دهند. بنابراین شناخت سازوکارهای درونی گیاهان برای سازگاری با این شرایط، ضرورتی علمی و کاربردی به شمار می‌رود.

در همین راستا، مریم صادقی، پژوهشگر مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک دانشگاه تهران، با همکاری مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران و پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران، پژوهشی را در زمینه ابزارهای مولکولی نوظهور در گیاهان انجام داده است. این تحقیق که با تمرکز بر مولکول‌های بسیار کوچک و تنظیم‌کننده در گیاهان صورت گرفته، به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه اجزای کمتر شناخته‌شده ژنتیکی می‌توانند رشد، معماری و توان سازگاری گیاهان را تحت تأثیر قرار دهند و به امنیت غذایی کمک کنند.

روش انجام این پژوهش به‌صورت مروری بوده است. در این نوع مطالعه، محقق با گردآوری و تحلیل نتایج پژوهش‌های معتبر پیشین، تصویری جامع از وضعیت دانش موجود ارائه می‌دهد. در این تحقیق، یافته‌های حاصل از مطالعات مختلف در حوزه زیست‌شناسی مولکولی گیاهان، فناوری‌های نوین توالی‌یابی ژنوم و ابزارهای بیوانفورماتیکی بررسی شده تا نقش مولکول‌های کوچک تنظیمی و ارتباط آن‌ها با بخش‌های غیررمزشونده ژنوم روشن‌تر شود. این رویکرد به درک بهتر روندهای کلی و شناسایی خلأهای علمی کمک می‌کند.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که میکروپپتیدها، به‌عنوان گروهی نوظهور از مولکول‌های تنظیمی، نقش مهمی در شبکه‌های پیام‌رسانی گیاهان دارند. برخلاف تصور گذشته، بخش‌های بزرگی از ژنوم که غیررمزشونده تلقی می‌شدند، می‌توانند پپتیدهای کوچک و زیست‌فعال تولید کنند. این مولکول‌ها از طریق چارچوب‌های خوانش کوتاه و انواع مختلف RNA‌های غیررمزشونده ساخته می‌شوند و در فرآیندهایی مانند حفظ نواحی رشد، توسعه ریشه‌ها، تنظیم روزنه‌ها و پاسخ به تنش‌های محیطی نقش دارند.

در جمع‌بندی نتایج می‌توان گفت که شناخت بهتر این میکروپپتیدها، افق‌های تازه‌ای برای درک تنظیم رشد گیاهان می‌گشاید. این مولکول‌ها با اتصال به گیرنده‌های غشایی و فعال‌سازی مسیرهای پیام‌رسانی، بیان ژن و تمایز سلولی را کنترل می‌کنند و می‌توانند به بهبود سازگاری گیاهان با شرایط نامساعد کمک کنند. چنین دانشی پایه‌ای برای توسعه راهبردهای نوین اصلاح نباتات و کشاورزی پایدار فراهم می‌سازد.

بر اساس این یافته‌ها، میکروپپتیدهای مشتق از RNA‌های بلند غیررمزشونده ویژگی‌هایی متفاوت از پروتئین‌های معمول دارند. این مولکول‌ها اغلب کوچک‌تر هستند، ممکن است فاقد نشانه‌های کلاسیک شروع و پایان ترجمه باشند و بیشتر نقش‌های تنظیمی ایفا می‌کنند. در حالی که بسیاری از آن‌ها هنوز به‌طور کامل از نظر عملکردی اعتبارسنجی نشده‌اند، پیشرفت فناوری‌های توالی‌یابی نسل جدید، امکان شناسایی و مطالعه دقیق‌تر آن‌ها را فراهم کرده است.

اهمیت این یافته‌ها در آن است که میکروپپتیدها می‌توانند به‌عنوان ابزارهای مولکولی جدید برای بهبود تحمل گیاهان به تنش‌ها، افزایش کارایی جذب آب و مواد غذایی و کاهش نیاز به نهاده‌های شیمیایی به کار روند. حتی طراحی میکروپپتیدهای مصنوعی یا هدف‌گیری ژن‌های مرتبط با آن‌ها از طریق فناوری‌هایی مانند ویرایش ژن، می‌تواند راهبردهای تازه‌ای برای مقابله با تغییرات اقلیمی و تضمین امنیت غذایی ارائه دهد.

قابل ذکر است این نتایج علمی در فصلنامه «ایمنی زیستی» وابسته به انجمن ایمنی زیستی ایران منتشر شده‌اند. این نشریه به انتشار پژوهش‌های مرتبط با زیست‌فناوری، ایمنی زیستی و کاربردهای نوین علوم زیستی می‌پردازد.